Khải Hoàn Môn bên Hồ Gươm: Đọc lại 2.000 năm kiến trúc chiến thắng bằng con số

AuNi Bùi Archi News — số đầu tiên. Đây là chuyên mục AuNi Bùi Archi tự nghiên cứu và nêu chính kiến về các câu chuyện kiến trúc — quy hoạch đang diễn ra tại Việt Nam. Số này sẽ được theo dõi tiếp khi đồ án có tiến triển mới.

Từ ngày 7 đến 26/9/2026, Hà Nội lấy ý kiến nhân dân về đồ án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận — "siêu quy hoạch" khoảng 65,89ha. Trong 6 nhóm thay đổi lớn, đề xuất một công trình mang tên "Khải Hoàn Môn" cao 36m tại Quảng trường Hòa Bình (mở rộng từ Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, phía Bắc hồ) đang thu hút tranh luận nhiều nhất.

AuNi Bùi Archi không vội bàn nên hay không nên. Trước hết, hãy đặt con số 36m ấy bên cạnh những gì lịch sử kiến trúc đã thực sự để lại.

1. Bảy khải hoàn môn, và những con số ít được nhắc tới

La Mã cổ đại để lại ba khải hoàn môn còn nguyên vẹn — không phải một:

• Titus (81 SCN), cao 15,4m, đứng trên Via Sacra — con đường nghi lễ nối Roman Forum với Colosseum, kỷ niệm chiến thắng Jerusalem năm 70.
• Septimius Severus (203 SCN), cao 20,88m, tại góc Tây Bắc Roman Forum, kỷ niệm hai chiến dịch thắng Parthia.
• Constantine (315 SCN), cao 21m — khải hoàn môn La Mã lớn nhất còn lại — đứng ngay trên Via Triumphalis giữa Colosseum và đồi Palatine, nơi người ta vẫn đi vòng quanh cả bốn mặt công trình ngay trong quảng trường mở Piazza del Colosseo.

Ở Berlin, Cổng Brandenburg (1791, kiến trúc sư Carl Gotthard Langhans) cao 26m, đứng trong Pariser Platz rộng 1,5ha. Đây là ví dụ gần nhất về mặt tỷ lệ để so với đề xuất Hồ Gươm — một cái cổng cỡ vừa, trong một quảng trường không quá lớn, giữa lòng đô thị đã kín đặc.

Ở Paris, Arc de Triomphe (1806–1836, KTS Jean-François-Thérèse Chalgrin) cao tới 49,54m — lớn hơn cả đề xuất 36m — nhưng đứng ở tâm điểm nơi 12 đại lộ lớn hội tụ, một khoảng mở đô thị thuộc loại lớn nhất châu Âu.

Ở Bình Nhưỡng, công trình 1982 cao 60m — lớn nhất trong nhóm này.

Đề xuất tại Hồ Gươm: cao 36m, đặt trong Quảng trường Hòa Bình rộng khoảng 1,95ha — cao hơn Brandenburg (26m) tới 38%, nhưng diện tích quảng trường chỉ nhỉnh hơn Pariser Platz một chút (1,95ha so với 1,5ha) — và khác toàn bộ 7 ví dụ trên ở một điểm: ngay sát một mặt hồ khoảng 12ha, không phải hệ thống đại lộ hay quảng trường lát đá khô ráo bao quanh.

Công trình	Năm	Chiều cao	Không gian bao quanh
Arch of Titus	81 SCN	15,4m	Via Sacra, Roman Forum
Arch of Septimius Severus	203 SCN	20,88m	Roman Forum
Arch of Constantine	315 SCN	21m	Piazza del Colosseo
Brandenburg Gate	1791	26m	Pariser Platz, 1,5ha
Arc de Triomphe	1836	49,54m	Giao 12 đại lộ
Arch of Triumph (Bình Nhưỡng)	1982	60m	Quảng trường lớn
Đề xuất Hồ Gươm	2026 (đề xuất)	36m	Quảng trường Hòa Bình, 1,95ha — sát mặt hồ 12ha

(Lưu ý minh bạch: một vài công trình như Patuxai (Vientiane) hay quảng trường Bình Nhưỡng, chúng tôi không tìm được số liệu diện tích quảng trường đủ tin cậy để đưa vào so sánh — nên tạm để trống thay vì đoán.)

2. Nhìn thẳng vào đồ án: trục nhìn hay trục đi

Thuyết minh chính thức mô tả công trình sẽ "khép trục đô thị Phố Cổ, mở trục không gian mới hướng về phía Nam" — qua mặt Hồ Gươm, tới Tháp Rùa và đường chân trời phía Nam.

Cần phân biệt rõ hai khái niệm: trục đi (người và đoàn diễu hành thực sự bước qua, như Via Sacra, Champs-Élysées, Unter den Linden) và trục nhìn (chỉ là một hướng quan sát bằng mắt). Cả 7 ví dụ ở trên đều là trục đi — nền đất liền mạch, đoàn quân, đoàn xe tang, dòng người dự hội chợ đều từng bước qua thật. Trục "Bắc–Nam" của đề xuất Hồ Gươm bắt buộc phải băng qua mặt nước mới "mở" được về phía Nam — không ai đi bộ xuyên qua một mặt hồ. Đây chỉ có thể là trục nhìn, và là trục nhìn ở một tỷ lệ khác thường: đứng bờ bên kia nhìn một khối 36m qua mặt hồ rộng, thay vì bước dọc một đại lộ tiến dần tới cổng.

Bên cạnh Khải Hoàn Môn, đồ án còn nhắc tới ít nhất hai không gian công cộng quy mô lớn khác trong cùng 65,89ha: Quảng trường Thời Đại (17.232m², bờ Đông, giáp Đinh Tiên Hoàng – Lý Thái Tổ – Trần Nguyên Hãn) và Quảng trường – Công viên Đông Hồ Hoàn Kiếm, nơi đặt ga ngầm C9 (4 tầng, 7.703m²) cùng tổ hợp 3–3,5 tầng hầm thương mại – dịch vụ – bãi đỗ xe theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng), phục vụ tuyến đường sắt đô thị số 2.

Ba không gian này nằm ở ba vị trí khác nhau quanh hồ, phục vụ ba mục đích được nêu khác nhau — biểu tượng ở phía Bắc, thương mại – giao thông ngầm ở phía Đông. Bạn đọc có thể tự đối chiếu: một đồ án chỉnh trang cảnh quan di sản, và một hệ thống hạ tầng ngầm nhiều tầng gắn với ga tàu điện, đang được trình bày cùng lúc trong một câu chuyện "quy hoạch Hồ Gươm" duy nhất.

3. Góc nhìn của AuNi Bùi Archi

Về biểu tượng: nếu cần tìm một khải hoàn môn "của lịch sử Việt Nam", chúng tôi cho rằng nó đã tồn tại — không phải Hồ Gươm mang tên Lê Lợi và tích trả gươm, mà cụ thể hơn: năm cửa ô cũ của Hà Nội. Khác với một biểu tượng mới cần được giải thích bằng thuyết minh, cửa ô là công trình từng có người thật bước qua, gắn với một địa điểm và một lịch sử xác thực — đúng nguyên lý mà cả bảy ví dụ thế giới ở trên đều tuân theo: giá trị đến từ một hành trình thật, không phải từ việc được ngắm nhìn.

Về hạ tầng ngầm và vị trí: đặt một tuyến metro xuyên thẳng qua lòng khu Phố Cổ và sát cạnh một hồ nước lịch sử 12ha là một quyết định có rủi ro riêng — nền đất khu vực này vốn nhiều lớp di tích chồng xếp qua nhiều thế kỷ, và việc thi công ga ngầm 4 tầng cùng 3–3,5 tầng hầm thương mại ngay sát mép hồ khó tránh khỏi xáo trộn trong thời gian dài.

Có một hướng đi khác đáng cân nhắc: nắn tuyến hạ tầng ngầm và trọng tâm thương mại về phía Đồ án Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng (65,89ha khu Hồ Gươm nằm sát ngay phạm vi phân khu sông Hồng rộng gần 11.000ha, đã được phê duyệt từ 2022) — dùng phố Trần Nguyên Hãn làm trục kết nối thật giữa sông Hồng và Hồ Gươm. Đây không phải một ý tưởng viển vông: Hà Nội trên thực tế đã phê duyệt dự án hầm đường bộ nối chính phố Trần Nguyên Hãn với Chương Dương Độ, xuyên qua đê sông Hồng — nghĩa là trục kết nối này đã có sẵn chủ trương hạ tầng thật, không phải dựng mới từ đầu.

Theo hướng này, Khải Hoàn Môn có thể đặt về phía cửa ngõ sông Hồng — nơi có đủ khoảng lùi để một công trình cao vừa phải không bị gò trong 1,95ha, nơi có một trục phố thật (Trần Nguyên Hãn) để người dân đi bộ đón các đoàn diễu hành hay sự kiện thật đúng nguyên lý "trục đi" đã nêu ở trên, và nơi trụ sở hành chính thành phố (hướng Đông theo phương án hiện tại) sẽ nhìn thẳng ra công trình biểu tượng thay vì quay lưng lại. Sông Hồng bao quanh phía ngoài cũng tự nhiên tạo thêm một lớp cảnh quan hướng, điều mà mặt hồ nhỏ và kín ở trung tâm Phố Cổ không có đủ khoảng để làm được.

Hồ Gươm, xét cho cùng, không cần thêm một công trình để chứng minh nó từng chứng kiến chiến thắng. Nhưng nếu Hà Nội thực sự muốn có một khải hoàn môn xứng tầm, có lẽ nó xứng đáng được đặt ở nơi có đủ đất, đủ trục, đủ một hành trình thật để đi qua — chứ không phải nơi phải mượn một mặt hồ làm hậu cảnh.

---

Nguồn tham khảo: Arch of Titus – Britannica · Arch of Septimius Severus – History Hit · Arch of Constantine – Wikipedia · Brandenburg Gate & Pariser Platz · Arc de Triomphe – Wikipedia · Arch of Triumph Pyongyang – Wikipedia · Ga ngầm C9 – Dân Trí · Quảng trường Thời Đại – An ninh Thủ đô · Hầm Trần Nguyên Hãn – CAND · Quy hoạch phân khu sông Hồng – Thành ủy Hà Nội · Hồ Gươm và câu chuyện có thêm "Khải hoàn môn" – Báo Văn Hóa

AuNi Bùi Archi News sẽ tiếp tục theo dõi đồ án này — từ kỳ lấy ý kiến nhân dân hiện tại cho tới khi (và nếu) công trình thực sự được khởi công.